30 Mart Memleketler arası Sıfır Atık Günü, dün Birleşmiş Milletler dahil tüm dünyada çeşitli etkinliklerle kutlandı. İsrafın önlenmesini, kaynakların daha verimli kullanılmasını, atık oluşum sebeplerinin gözden geçirilerek atık oluşumunun engellenmesi yahut minimize edilmesini sağlayan ‘Sıfır Atık Projesi’ dünya genelinde yaygınlaşıyor.
2017 yılından bu yana Türkiye’de uygulanan ‘Sıfır Atık Projesi’ kapsamında tek kullanımlık içecek ambalajlarında gelecek yıl başından itibaren ‘depozito idare sistemi’ne geçilecek. Hem iktisat, hem etraf ve insan sıhhati açısından kıymetli olan sistemin hayata geçmesi için geri sayım başladı. Türkiye Etraf Ajansı’nın (TÜÇA) 30.12.2022 tarihli ‘Zorunlu Depozito İdare Sistemi Uygulamalarına Ait Duyurusu’na nazaran 1 Ağustos 2023 tarihinden itibaren içecek ambalajları üzerinde ‘Depozito İdare Sistemi İşareti (logosu)’ mecburî olacak. Yani, ağustos ayından itibaren de özel güvenlikli mürekkep ile basılmış Depozito İdare Sistemi sembolünün yer aldığı etiketler içecekler üzerinde zarurî olacak. Bu etiket olmayan içecekler satılamayacak.
Bu yılın “Sıfır Atık Yüzyılı” olacağını belirten Etraf, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakan Kurum, “Bu yıl prestijiyle 2 bin depozito iade makinesi, 5 bin depozito toplama noktasıyla, en az 7 bin noktada hizmet vereceğiz. 2024 yılı prestijiyle da zarurî hale getireceğiz” demişti.
Peki nedir bu depozito idare sistemi? Tüketicileri çok yakından ilgilendiren ve gelecek yıl mecburî olacak depozito idare sistemi’ni A’dan Z’ye sizin için araştırdık.
DEPOZİTO İDARE SİSTEMİ (DYS) NEDİR?
Depozito İdare Sistemi (DYS) özetle, çevreyi kirletme mümkünlüğü bulunan malların, ambalajların fiyatı üzerine ek bir bedel konularak, bu eserlerin etrafa denetimsiz ve gelişi hoş atılmasının ya da bırakılmasının yerine tüketicilerin de iştirakiyle denetimli, sistemli bir halde toplanmasını sağlamak ve birinci baştaki ödenen bedelin tüketiciye iade edilmesi aslına dayanıyor. Sistem, merkezi bir yapı üzerinden yani Türkiye Etraf Ajansı tarafından yönetilecek.
HANGİ AMBALAJLAR İÇİN GEÇERLİ OLACAK?
Her ülkede, içeceklerin tipine, içerdiği unsurlara ve bilhassa de ambalajlarının biçimlerine nazaran hangilerinin sisteme dahil olacağının belirlenmesi depozito sistemlerinin birinci adımı. Çoklukla 0,1 litre ile 3 litre ortasındaki plastik, metal ve cam tek kullanımlık ambalajda olan su, maden suları, meyve suları, gazlı içecekler, atlet içecekleri üzere geniş bir yelpazeden içecek eserleri ile sistem başlatılıyor. Ambalaj materyallerinin çeşidine ve eserlerin özelliklerine nazaran süt eserleri, soslar, alkollü içecekler üzere kimi kategoriler çoklukla birinci fazda kapsam dışında bırakılıyor fakat ilerleyen etaplarda bu eserler sisteme dahil ediliyor.
Türkiye’de de birinci başta insani tüketim hedefli içeceklerin piyasaya sürülmesinde kullanılan cam, polietilen tereftalat (PET) cinsinde plastik ve alüminyum çeşidinde metal gereçten yapılmış olan tek kullanımlık satış ambalajlarının öncelikli olarak kapsama alınacak.
AMBALAJIN DEPOZİTO SİSTEMİNE DAHİL OLDUĞU NASIL ANLAŞILACAK?
Tüketiciler, hangi içeceklerinin depozitoya tabi olduğunu kolay kolay ayrıştırabilsin diye, sisteme dahil içeceklerin etiket yahut ambalajlarına, depozito programına dahil olduklarını gösteren bir Türkiye Depozito İdare Sistemi sembolü ekleniyor. Depozito taşıyan içeceklerin etiketlerindeki yahut kutularındaki depozito sembolleri özel ve kopyalanması güç bir mürekkeple basılacak. Bu durumu, ülkemizde akaryakıtta kullanılan özel formüllü ‘marker’a benzetebiliriz. Özel güvenlikli mürekkep kullanılarak basılan ‘Depozito Sembolü’nü taşıyan etiketler zarurî olacak.
DEPOZİTO SEMBOLLÜ ETİKETLER NE VAKİT PİYASADA OLACAK?
Türkiye Etraf Ajansı, Depozito İdare Sistemi Uygulamalarına Ait Adap ve Temelleri güncelleyerek yayınladı. Buna nazaran, ambalajlı içecek üreticisi işletmeler tarafından bu yıl başından itibaren DBYS üzerinden tescil sürecini başlattılar. Tescil edilmiş ambalajlı eserlerini de 1 Ağustos 2023 tarihinden itibaren piyasaya sürülmeye başlanması mecburî olacak.
SAHTE ETİKETLİ ESERLER PİYASAYA SÜRÜLEREK TÜKETİCİ ZİYAN GÖREBİLİR Mİ?
Depozito İdare Sistemi (DYS) Logosu’nun ambalajlar üzerine uygulamasında kullanılan güvenlik mürekkebinin sahtesinin üretilmesi kelam konusu değil. Güvenlik mürekkebi sahip olduğu ayrıştırıcı özellikler sayesinde özel aygıtlarla denetim edildiğinde, içecek ambalajının üstündeki DYS logosunun Depozito Sistemi özel mürekkebi taşıyıp taşımadığı anlaşılabiliyor. Mürekkep projeye özel tasarlandığı için piyasadan direkt yahut dolaylı formüller ile temin edilmesi mümkün değil. Yalnızca yetki evrakına sahip ambalaj ve etiket üreticileri bu mürekkebi kullanma hakkına sahip.
Mürekkep tasarımı, üretim kademeleri ve mürekkebin dağıtılması ile kullanılması, kısaca tüm tedarik zincirinde çok az sayıda kurum yetkili. Üstelik mürekkebin şişe ve kutulara nasıl uygulanması gerektiği de tekrar bir ‘know-how’. Bu özel sistemler ve kısıtlı erişim sayesinde Güvenlikli Mürekkep elde ediliyor. Logo üzerinde kullanılan Güvenlikli Mürekkep tıpkı vakitte aksine mühendislik yollarıyla da yine üretilemez özellikte.
DEPOZİTO MECBURÎ MU OLACAK?
Evet, depozito idare sistemi mecburî olacak. Piyasaya sürenler dediğimiz bu ambalajlı eserleri tüketicilere sunan firmalar, ambalajların ve üzerinde yer alacak işaretlemelerin Türkiye Etraf Ajansı tarafından geliştirilen standartları uygun olmak zorunda. Mecburî Depozito İdare Sistemi, kanunen 1.1.2024 tarihinden itibaren devreye girecek.
NE KADARLIK BİR AMBALAJ GERİ DÖNÜŞECEK?
Türkiye’de yaklaşık yılda 50 milyar adet ambalajın piyasaya sürüldüğü iddia ediliyor. DYS ile gaye yıllık 20-25 milyar adet ambalajın tekrar ham unsura dönüşüp kullanılması. Maksat, piyasaya sürülen yıllık ortalama 40-50 milyar içecek ambalajının yüzde 50’sini geri toplayabilmek. Şu anda her 10 cam şişeden biri, her 10 pet şişeden 3’ü ve 10 alüminyum içecek kutusundan lakin 5’i geri dönüşebiliyor. Gerisi de maalesef gelişi hoş tabiata atılıyor.
SİSTEM NASIL İŞLEYECEK?
Türkiye Etraf Ajansı tarafından yönetilecek sistem, tek kullanımlık ambalajlı eserleri piyasaya sürecek firmalar, perakende dalı oyuncuları ve tüketiciler üzere çoklu bir yapıdan ve çeşitli süreçlerden oluşuyor. Süreç, depozitolu ambalajın Ajans tarafından belirlenen kriterlere uygun üretilerek piyasaya arz edilmesi ile başlayıp boş ambalajın toplanarak geri dönüşüm tesislerine gönderilmesi ile biten bir döngüde işleyecek.
Sistem şöyle işleyecek:
- Özetle anlatmak gerekirse ambalajlı içeceği piyasa süren firmalar, birinci evvel Türkiye Etraf Ajansı’na kayıt olacaklar. Bu firmalar, Türkiye Etraf Ajansı’nın belirleyeceği işareti, özel mürekkep ve basım tekniğiyle ambalaj üzerindeki etiketlere uygulayacaklar.
- Firma, piyasa sürdüğü her eserin depozito bedelini Türkiye Etraf Ajansı’na ödeyecek. Firma sisteme aktarmış olduğu bu depozito bedelini market, bakkal üzere satış noktalarından eser satışı sırasında tahsil edecek.
- Market, bakkal üzere satış noktaları da depozito fiyatını ödeyerek aldıkları ambalajlı eserleri, tüketicilerden depozito fiyatını ayrıyeten alarak ve satış dokümanında göstererek satacak.
- Depozito İdare Sistemi’nin sağlıklı işlemesi için en kıymetli etap olan tüketicilerin sisteme katıldığı kısım olacak. Tüketiciler, depozito fiyatını ödeyerek aldığı tek kullanımlık ambalajlı eserleri tükettikten sonra, boş ambalajları iade ettiklerinde depozito bedelini geri alabilecekler.
- Sürecin bundan sonraki kısmı doğal ki biraz daha teknik ve tüketicilerden bağımsız işleyecek. Lakin asıl iktisada katkı burada başlıyor.
- Tüketicilerden gelen boş ambalajların teslim alındığı ve depozito bedellerinin iade edildiği noktalarda Depozito İade Makine’leri olacak. Makineler, ambalajları ayrıştırarak alacak. Depozitolu boş ambalajlar, Ajansın yetkilendirmesiyle boş ambalaj taşıyıcıları tarafından depo/aktarma merkezlerine, doğrulama tesislerine ve son olarak da geri dönüşüm tesislerine teslim edilecek. Sistem dahilinde geri dönüşümü sağlanan materyallerin çeşidi ve ölçüsüne nazaran belirlenen hurda geliri ise sisteme gelir olarak aktarılacak.
TÜKETİCİLER ÖDEDİKLERİ DEPOZİTO FİYATINI NASIL GERİ ALACAKLAR?
DEPOZİTO FİYATI BELİRLİ Mİ?
Hayır, muhakkak değil. Türkiye Etraf Ajansı fiyatla ilgili düzenlemeyi yapacak ve kamuoyuna açıklayacak.
DEPOZİTO FİYATININ ENFLASYONA TESİRİ OLACAK MI?
Depozito bedelinin eserin fiyatını artırıcı tesiri yok. Bu yüzden enflasyona negatif ya da olumlu rastgele bir tesiri olmayacak.
SİSTEMİN GETİRİLERİ, İKTİSADA SAĞLADIĞI YARAR NELER OLACAK?
CARİ AÇIĞA NE KADARLIK KATKI YAPACAK?
DYS’nin iktisada birçok taraftan katkı sağlayacak. Bunların başında da cari açık geliyor. Piyasaya sürülen içecek ambalajlarının hammaddesi için yılda 150-200 milyon dolara yakın ithalat yapılıyor. DYS ile bu ithalatın önüne geçileceği üzere ayrıyeten materyal ve güç ithalatı da göz önüne alındığında cari açığa katkısı daha da fazla olacak.
SİSTEMİN DEZAVANTAJI VAR MIDIR?
DYS’nin dezavantajı kelam konusu bile olamaz. Bilakis yararları saymakla bitmiyor. Kaynakların ülkemiz içinde kıymetlendirilmesi ile hem ekonomik hem de çevresel istikametten avantajları nedeniyle ülkenin ziyanına değil, değerli ölçüde faydasına bir sistemdir.
SİSTEMDE SAHTECİLİĞİN ÖNÜNE NASIL GEÇİLECEK?
Sistemin işleyişinde en kıymetli ve kritik nokta tek kullanımlık içecek ambalajlarının etiketlerinde yer alacak işaret/barkod olacak. Bu işaretin basımında özel ve yüksek güvenlikli mürekkep kullanılacak. Böylelikle sahtecilik ve kayıt dışılığın da önüne geçilecek.
Depozito idare sisteminin sürdürülebilirliğinin sağlanması ile sistemin kontrol düzeneğinin aktifliği ve izlenebilirliğinin sağlanması açılarından bilişim altyapısı da epey kıymetli bir husus. Bu bilişim altyapısı ile materyal, bilgi ve para akışı kapalı bir sistem döngüsü içerisinde tek bir platform üzerinden yönetilebilir olacak.
DÜNYADA BUNU BAŞARILI BİR BİÇİMDE UYGULAYAN ÜLKELER VAR MI?
Çevre şuurunun yükseldiği dünyamızda toplam 350 milyon nüfusa ulaşan 20’den fazla ülkede ulusal yönetmeliklerle belirlenmiş resmi depozito sistemleri işlemekte. Yeni ülkeler de misal sistemleri hayata geçirmek üzere hazırlıklarını sürdürüyorlar. 2026 yılında 70 başka ülke yahut eyalette yaklaşık 750 milyon nüfusu kapsayacak halde depozito sistemlerinin kapsamının süratle genişlemesi, yayılması bekleniyor. Avurupa Birliği’nde 2027’ye kadar tüm ülkelerin depozito iade sistemine geçmesi hedefleniyor. Almanya başta olmak üzere Finlandiya, Norveç, Hollanda, Danimarka üzere ülkeler sistemi hayata geçirdi. Amerika Birleşik Devletleri’nde kimi eyaletlerde, Kanada’nın birtakım bölgelerinde ve Avustralya’da sistem işliyor.
Dünyada bu sistemi en başarılı uygulayan ülkelerin başında Almanya geliyor ve 2003 yılından bu yana depozito iade sistemini kullanıyor. Almanya’da hem nüfus olarak hem de üretmiş olduğu içecekli ambalaj olarak Türkiye’deki sayılara çok yakın. Almanya’da toplam iade oranı yüzde 98.4 üzere yüksek bir seviyede. Kutu iadeleri yüzde 99, pet şişe iadeleri yüzde 98.